چابكي زنجيره تأمين با استفاده از فناوري اطلاعات

حسن بيك‌محمدلو

بحث زنجيره تأمين، يكي از مباحث مطرح در فضاي كنوني صنعت كشور است. زنجيره تأمين، هنگامي در سازمان‌هاي صنعتي از توان رقابتي برخوردار خواهد شد كه ضمن داشتن اجزايي توانمند و رقابت‌پذير، داراي چابكي نيز باشد؛ به اين معنا كه زنجيره تأمين يك شركت، هم بايد از تأمين كنندگان رقابت‌پذير داراي توانمندي‌هاي قابل‌رقابت در سطح جهاني برخوردار باشد و هم زنجيره داراي مفاهيم چالاكي باشد. در اين راه، فناوري نوين اطلاعات كمك شاياني در رسيدن به چابكي خواهد كرد. مقاله حاضر با نگاه به اين نكته به تبيين موضوع زنجيره تأمين چابك پرداخته است.

امروزه، بنگاه‌ها در محيطي جهاني قرار دارند كه داراي پيچيدگي‌ها و عدم قطعيت‌هاست. اين عدم قطعيت، تأثيري عميق بر فعاليت‌هاي شركت بويژه زنجيره تأمين آن دارد. تسريع در تغييرات گوناگون و رقابت تنگاتنگ شركت‌ها، لزوم تسريع در عمليات شركت و انعطاف‌پذيري آن را بيش از پيش آشكار ساخته است. چابكي زنجيره تأمين، يكي از مهمترين عوامل دستيابي به چابكي كل شركت است و مي‌تواند اهداف استراتژيك شركت در دنياي رقابتي را براورده سازد.

زنجيره تأمين، زنجيره‌اي مشتمل‌بر تمام فعاليت‌هاي مرتبط با جريان تبديل كالا از مرحله مواد خام تا تحويل به مصرف‌كننده نهايي و همچنين جريان‌هاي اطلاعاتي مرتبط با آن است. به‌بياني ديگر، زنجيره تأمين سيستمي يكپارچه از فرايندهاي مرتبط به هم است. اين فرايندها، به‌منظور دستيابي به مواد و قطعات موردنياز، تبديل مواد اوليه به محصول، ارزش‌گذاري محصولات، توزيع محصولات به مشتريان، ساده‌سازي انتقال اطلاعات بين اجزاي زنجيره (مشتمل‌بر تأمين‌كنندگان، توزيع‌كنندگان، واسطه‌ها، خرده‌فروش‌ها و مشتريان) در كنار هم و با هم عمل مي‌كنند. هدف اصلي اين زنجيره، كاهش هزينه، افزايش اثربخشي و كارايي و به‌طور كلي افزايش سود براي تمام ذينفعان خود است. پس با مديريت علمي و منطقي بر زنجيره تأمين به‌عنوان يكي از مؤلفه‌هاي مهم مديريت راهبردي، مي‌توان به مزيت رقابتي دسترسي يافت.

ارزش شركت‌هاي سنتي را مي‌توان براساس دارايي‌هاي ملموس همچون ساختمان، ماشين‌آلات، سهام و موجودي انبار سنجيد زيرا در گذشته، همواره تقاضا بيش از عرضه بوده و محيط داراي ثبات بود، اما امروزه محيط كسب‌وكار دستخوش تغيير و تحولاتي شده است كه در 5 محور ذيل مي‌گنجند:

تسريع تغييرات تكنولوژيكي كه با معرفي تسهيلات توليدي جديد و كارامد و يكپارچگي سخت‌افزاري و نرم‌افزاري سيستم حاصل مي‌شود.

تعاريف مختلفي از مفهوم چابكي ارائه شده است. در يكي از تعاريف آمده: «حركت سريع و قابليت سازگاري سريع در پاسخگويي به تغييرات و حوادث پيش‌بيني نشده، فرصت‌هاي بازار و نيازهاي مشتريان»، و در جاي ديگر «استفاده از نيروهاي بالقوه و مجازي سازمان براي كسب مزيت رقابتي» و در تعريفي ديگر مفاهيم سرعت، ناب بودن و چابكي به اين صورت تعريف شده‌اند:

به‌طور كلي مي‌توان گفت چابكي واكنشي به چالش‌هاي موجود در محيط كسب‌وكار است كه اين چالش‌ها از طريق تغيير و عدم اطمينان به محيط كسب‌وكار حاكم مي‌شوند.

چابكي شامل شيوه جديد انجام فرايندهاي تأمين، ساخت، فروش بوده و موجب افزايش شراكت‌ها و روابط تجاري مي‌شود.

سازمان براي رسيدن به سطحي از چابكي، بايد در 4 بعد استراتژيك ذيل سرمايه‌گذاري كند:

1 . «غني‌سازي مشتري» يعني سازمان محصولات و خدماتي را كه موردنياز مشتريان است دقيقاً درك كرده و آنها را فراهم سازد.

2 . «توسعه همكاري‌ها» يعني ايجاد تشكيلات اقتصادي مجازي و تفويض اختيار و حتي شريك شدن با رقبا به‌منظور تحويل محصولات به سرعت و با صرفه‌جويي اقتصادي.

3 . «سازماندهي در برابر تغييرات» براي ايجاد مزيت رقابتي زمان بايد از محيطش آگاه بوده و توانايي تطبيق با آن را داشته باشد.

4 . «انطباق افراد و اطلاعات» ادغام تكنولوژي، كاركنان و مديريت با زيربناي ارتباطي و آموزش‌هاي لازم، پيشنهاد راه‌حل‌هاي خلاقانه كه اهداف استراتژيك شركت را به‌دنبال دارد.

يكي از مؤلفه‌هاي مهم چابكي سازمان، چابكي در زنجيره تأمين آن است كه موجب كاهش كل زمان زنجيره تأمين مي‌شود.

تا اينجا با دو مفهوم اساسي در تعريف زنجيره تأمين چابك يعني مفهوم چابكي و مفهوم زنجيره تأمين آشنا شديم. اكنون مي‌بايستي مفهوم زنجيره تأمين چابك را تبيين كرد. در مجموع، 27 متغير براي مديريت زنجيره تأمين چابك ارائه شده است كه به دو دسته مستقل و وابسته تقسيم مي‌شوند. اين متغيرها در تمامي شركت‌هاي داراي زنجيره تأمين چابك وجود دارند، اما در بررسي متغيرهاي وابسته، زنجيره تأمين در 2 نوع شركت «بيشتر چابك»¹ و «كمتر چابك»² بررسي شده و ارتباط اين متغيرها با متغيرهاي وابسته بيان مي‌شود.

اين گروه شامل هفت فاكتور ذيل است:

الف- مديران ارشد از تغييرات استقبال كرده و فرهنگ اعتماد، مشاركت و تعهد را اجرا مي‌كند.

ب- در سراسر سازمان، سازگاري و تناسب هدف وجود دارد و موانع موجود ميان اشخاص (و يا بخش‌ها) برداشته شده است.

پ- ايده‌ها از عمليات توليد به‌طور چشم‌گيري در تصميمات مديريت مشاركتي مؤثر است.

ت- فرايندهاي ارتباط از بالا به پايين و از پايين به بالا به‌طور مؤثري وجود دارد.

اين فاكتور شامل 2 متغير است:

الف- مديريت مواد و انبار

ب- برنامه‌ريزي توليد و كنترل

اين فاكتور داراي 3 متغير است:

الف- تأمين‌كنندگان در مرحله توسعه محصول به‌طور نزديكي همكاري دارند.

ب- سازمان به‌طور نزديكي با تأمين‌كنندگان در جهت بهبود فرايندهاي دوطرف، همكاري دارد.

پ- تأمين‌كنندگان داراي سيستمي مؤثر براي محاسبه كيفيت موادي هستند كه براي سازمان مي‌فرستند.

الف- تكنولوژي مركزي ساخت از نيازهاي اساسي بقاي در بازار است.

ب- بهره‌برداري از تكنولوژي ساخت به‌صورت حداكثر پتانسيل آن.

در بررسي اين متغيرها، سازمان‌هاي داراي زنجيره تأمين چابك به دو دسته «بيشتر چابك» و «كمتر چابك» تفكيك شده و ضمن بيان هر متغير وابسته، ارتباط آن با متغيرهاي مستقل در دو گروه از سازمان‌ها بيان مي‌شود. اين گروه، شامل 6 متغير ذيل است:

شركت‌هاي «بيشتر چابك» در زمينه‌هاي توسعه محصول و بهبود فرايندها، ارتباطي نزديك با تأمين‌كنندگان دارند كه منجر به پيش‌گامي در كيفيت و به‌دست آوردن سطح بالايي از رضايت مشتري مي‌شود. در شركت‌هاي «كمتر چابك» اين متغير وابسته يا سه متغير مستقل، ارتباطي قابل‌توجه اما ضعيف دارد كه عبارتند از: سبك مديريت مشاركتي، مديريت منابع و بهره‌گيري از تكنولوژي. در شركت‌هاي كمتر چابك، ارتباط با تأمين‌كنندگان صرفاً در جهت عمليات دروني شركت است.

با شناخته شدن متغيرهاي لازم براي ايجاد زنجيره تأمين چابك، توضيح اين نكته ضروري است كه هر شركت، با توجه به موقعيت منحصربه‌فرد خود، به شكلي خاص و با گزينشي منطقي اين متغيرها را عملي مي‌كند. در اين بخش، سعي ما ارائه معيارهايي براي اعمال چابكي است به‌نحوي‌كه متناسب با شركت باشند. دو مفهوم ذيل، ذاتاً با چابكي مرتبط هستند:

1 . سرعت، به معني مقدار زماني است كه فرستادن يا دريافت كردن كالا، طول مي‌كشد.

2 . انعطاف‌پذيري، به معني ميزان درجه‌اي است كه شركت مي‌تواند زمان فرستادن يا دريافت كردن كالاهاي خود را تنظيم كند.

از سوي‌ديگر، مي‌دانيم كه زنجيره تأمين از سه بخش عمده منابع، توليد و تحويل، تشكيل شده است. از تركيب اين بخش‌ها و مؤلفه‌هاي چابكي، «زنجيره تأمين چابك» ايجاد مي‌شود (شكل 1).

شكل 1

وجود تعدادي از عوامل، در برابر چابكي محدوديت ايجاد كرده و شركت را بسيار آسيب‌پذير مي‌كنند. اين آسيب‌پذيري به دو گونه است:

الف- داخلي

ب- خارجي

آسيب داخلي مربوط به مباحث داخل شركت است اما آسيب خارجي مربوط به زنجيره تأمين شركت مي‌شود كه موضوع اصلي اين بخش از مقاله است.

ميزان آسيب‌پذيري خارجي تحت تأثير دو عامل ذيل قرار دارد:

1 . پيچيدگي

2 . عدم قطعيت (شكل 2)

براساس تحقيقات تجربي متعدد، معمولاً چابكي با پيچيدگي و عدم قطعيت، رابطه‌اي مستقيم دارد. هرچه چابكي افزايش يابد، پيچيدگي و عدم قطعيت نيز افزايش مي‌يابد.

شكل 2

در شكل 3، تقابل عوامل مؤثر در چابكي و محدوده خطر نشان داده شده است.

شركت، براساس امتياز (نمره) دريافتي، متوجه مي‌شود كه عوامل خطرآفرين براي چابكي مورد نظرش تا چه ميزاني وجود دارد. از كدام معيارها مي‌بايستي براي كاهش آسيب‌پذيري خارجي‌اش استفاده كند. البته برخي از اين عوامل، به هيچ‌وجه قابل مديريت نيستند و شركت نمي‌تواند از آنها دوري كند، اما مي‌تواند با كاهش ديگر عوامل خطر‌آفرين، ميزان عدم قطعيت و پيچيدگي خود را كاهش دهد. مثلاً ارتباطات الكترونيكي را بين خود و تأمين كنندگانش برقرار كند تا عامل خطرآفرين عبور از مرزهاي مختلف را كاهش دهد.

اين موارد، نشان مي‌دهند كه شركت‌هاي فعال در محيط بين‌المللي با اين چالش مواجه شده‌اند كه نمي‌توانند تمامي جنبه‌هاي چابكي را به‌دست آورند زيرا:

1 . شرايط محيطي اين اجازه را نمي‌دهند.

2 . هزينه‌ها به‌علت افزايش پيچيدگي كارها و عدم قطعيت در پيش‌بيني‌ها (مثلاً تحويل) بسيار بيشتر از حد لازم است.

شركت‌هاي موفق، متوجه شده‌اند كه بايد بر جنبه‌هاي كليدي زنجيره تأمين تمركز كنند. به‌بياني ديگر، آنها تلاش نمي‌كنند تمامي معيارهاي چابكي را در سراسر زنجيره تأمين خود پياده‌سازي كنند بلكه صرفاً بر نقاط كليدي متمركز مي‌شوند تا عوامل خطرآفرين زنجيره تأمين خود را نيز تحت كنترل داشته باشند.

شركت‌ها با توجه به زنجيره تأمين بين‌المللي خود، سعي در ساده‌سازي سيستم خود براي حل مسايل پيچيده بين‌المللي دارند. گسترش لجستيك و پيچيده‌سازي آن در جهت رسيدن به تمام معيارهاي چابكي، ممكن است به پيچيده‌تر شدن مشكلاتي بينجامد كه بنگاه با آن روبه‌روست.

نمودار شكل 4، نشان مي‌دهد كه منحني پيچيدگي- چابكي، از قانون بازده نزولي، پيروي مي‌كند.

شكل 4: منحني پيچيدگي-چابكي

شركت‌ها فهميده‌اند كه نمي‌توانند اتفاقات را بويژه در محيط بين‌المللي، مديريت كنند. آنها با تمركز بر مهم‌ترين جنبه‌هاي چابكي زنجيره تأمين، بهترين حالت از تركيب پيچيدگي و چابكي را بر مي‌گزينند (نقطه بهينه).

معادلات پيچيده و تحولات سريع صنعت و تجارت در عصر حاضر از يك‌سو و شرايط حاكم بر بنگاه‌هاي اقتصادي كشور، رويكرد توسعه صادرات و حضور در ميدان‌هاي بين‌المللي از سوي ديگر، ايجاب مي‌كند تا تدابير لازم براي رقابت در عرصه جهاني انديشيده شوند. بر اين اساس، حركت به‌سوي چابك‌سازي بنگاه‌ها به‌عنوان رهيافتي جديد در مسير تحول، ضروري و حياتي تلقي مي‌شود. فناوري اطلاعات به‌عنوان يكي از كارامدترين فناوري‌هاي مطرح شده از مهم‌ترين اهرم‌هاي ايجاد قابليت‌هاي توليد چابك به‌شمار مي‌آيد و با توجه به توسعه آن در امر توليد كشورهاي غربي بدون به‌كارگيري آن، چابك‌سازي سازمان ميسر نخواهد بود.

از مهمترين مسائل در سازمان كه قدرت پاسخگويي به تغييرات را افزايش مي‌دهد، تحصيل و سرعت بخشيدن به فرايند تصميم‌گيري در سازمان است. دو سيستم اطلاعاتي زير مي‌توانند به سازمان در يك راستا كمك كنند:

فناوري اطلاعات به‌عنوان ابزاري قدرتمند، از امكان ايجاد مجموعه‌اي وسيع از توانايي‌ها كه بهره‌وري فعاليت‌ها در جهت رسيدن به اهداف سازمان را تأمين مي‌كند، برخوردار است. برخي ابزار كاربردي حوزه فناوري اطلاعات در راستاي ايجاد شايستگي‌هاي سازماني، عبارتند از:

استانداردسازي فرايندهاي سازماني براساس بهترين تجربياتي كه شركت‌هاي عرضه‌كننده نرم‌افزار از سازمان‌هاي مختلف به‌دست آورده‌اند.

بديهي است كه تصميمات مربوط به فناوري، بايد در سطحي استراتژيك اتخاذ شوند. در سال‌هاي اخير، به‌دليل تلاش‌هاي صورت گرفته در زمينه تدوين نظريه‌اي عمومي درباره فناوري، رويكردهاي مشترك براي تشريح محصولات تكنولوژيكي و نيز طبقه‌بندي فناوري‌ها، درك مديران نسبت به اين موضوعات افزايش يافته است.

گفته شد كه چابكي به معني واكنش سريع با انعطاف بالا و سرعت فرايندها بويژه زنجيره تأمين، عاملي اساسي براي كسب مزيت رقابتي در تجارت بين‌المللي است. تجزيه و تحليل ما نشان مي‌دهند كه بنگاه‌ها بايد با شناخت وضعيت خود بر جنبه‌هاي كليدي چابكي زنجيره تأمين خود متمركز شوند، نه اينكه سعي در پياده كردن محض مباحث تئوريك چابكي باشند. آنها حتي اگر درجه بالايي از چابكي را هم طلب كنند، پيچيدگي ذاتي بسياري از زنجيره‌هاي تأمين بين‌المللي، واقعيت بخشيدن به اين تصور را غيرممكن مي‌سازد. امكان وقوع چابكي در استفاده از فناوري اطلاعات نهفته است.

1 . More agile

2 . Less agile

6 . Damien J. Power & Amirk S. Sohal ,Critical success factors in agile supply chain management, Nov 2001

7 . Patricia M. Swafford , Theoritical development and Empirical investigation of supply chain agility, April 2003

8 . Edmund Prater &Markus Beihl &Michael Alan Smith ,International supply chain agility, Nov 2001